VUCA: waarom teamwork belangrijker is dan ooit

De term VUCA werd eind vorige eeuw geïntroduceerd in militaire en leiderschapscontext en staat voor volatility, uncertainty, complexity & ambiguity. In gewone taal: het is onrustig, onvoorspelbaar, complex en vaak niet helemaal duidelijk wat er precies aan de hand is.

Organisaties in België en Nederland voelen dat elke dag: snelle marktveranderingen, (digitale) complexiteit, hybride teams, internationale klanten. In zo’n context red je het niet met één sterke leider. Je hebt een sterk team nodig dat onder druk rustig blijft, snel leert en samen beslissingen neemt.

Een zeilboot op de Noordzee of Middellandse Zee is daar een perfecte metafoor voor. Eén fout manoeuvre, één misverstand in de communicatie, en je verliest snelheid of controle. Teamwork is geen “nice to have”, maar pure noodzaak.

Van We by Me naar 7KNOTS: teamwork begint bij jezelf

Professioneel oceaanzeiler Gerd-Jan Poortman bundelde 25 jaar topsportervaring in het
boek “We by Me: Teamwork begint bij jezelf”. Zijn kernboodschap sluit naadloos aan bij onze aanpak bij 7KNOTS:

Zonder “me” geen “we”. Teamontwikkeling begint bij persoonlijk eigenaarschap.

Poortman beschrijft teamwork als een set van concentrische cirkels die elkaar versterken: motivatie, bewustwording, rolverdeling, communicatie, blijven verbeteren en uiteindelijk outperformen. Dat model vertalen wij naar een heel concreet leertraject op het water.

De concentrische cirkels van teamwork

1. Motivatie: waarom ben je hier?

In veel organisaties wordt stap één overgeslagen: intrinsieke motivatie. Waarom kies jij ervoor om deel uit te maken van dit team? Waarom vind je jullie missie belangrijk? Als die “why” niet helder is, staat het hele team op een wankele fundering.

Aan boord van onze zeilboten starten we daarom altijd bij het individu:

• Wat drijft jou?
• Wat wil jij leren?
• Wat wil jij bijdragen aan dit team?

Pas daarna kijken we naar “wij”.

2. Bewustwording: wie ben je en wat breng je?

De tweede cirkel is bewustwording. Op een zeilboot wordt gedrag genadeloos zichtbaar: wie neemt initiatief, wie blokkeert, wie luistert, wie valt stil? Onder druk zie je echte patronen.

We spiegelen teams wat we waarnemen:

• Hoe reageren jullie onder stress?
• Welke patronen keren steeds terug?
• Waar ontstaan irritaties of misverstanden?

Zonder die eerlijke spiegel blijft elke verandering oppervlakkig.

3. Rolverdeling & communicatiestijlen: de juiste persoon op de juiste plek

Zeilteams kennen zeer specifieke rollen: de stuurman (of schipper) kijkt naar koers en veiligheid, de voordekker werkt in de frontlinie, anderen bewaken trim, lijnen en tactiek. De juiste taak bij de juiste persoon is cruciaal.

In organisaties is dat niet anders. Wanneer talent, rol en verantwoordelijkheid niet op elkaar afgestemd zijn, ontstaan fouten, frustraties en energieverlies. Daarom werken we bewust met:

• heldere rolafspraken;
• zicht op ieders talenten en beperkingen;
• verschillende communicatiestijlen (bijv. “kleurenmodellen” zoals rood, geel, groen, blauw).

Mensen begrijpen elkaar niet automatisch. Verschillende stijlen kunnen botsen, zeker in een VUCA-context. De rol van de leider / schipper is dan om communicatie te begeleiden, irritaties te
ontmijnen en het team bij de koers te houden.

4. Blijven stormen – continu verbeteren

Een goed team blijft “stormen”: kritisch kijken naar zichzelf, ook als het goed gaat. Op het water én op kantoor stellen we vragen als:

• Wat kan er beter in onze samenwerking?
• Welke processen kosten te veel tijd of energie?
• Welke irritaties of misverstanden komen steeds terug?

Zo ontstaat een cultuur van voortdurende kleine verbeteringen in plaats van sporadische grote reorganisaties.

5. Outperforming & noise cancelling – focus op wat er echt toe doet

In de binnenste cirkel gaat het over outperformen: beter presteren dan de rest van het veld.
Daarvoor moet je durven kiezen. Op zee én in bedrijven betekent dat:

• noise cancellen: overbodige taken, vergaderingen en procedures schrappen;
• werken met flowcharts en checklists voor standaardprocessen;
• tijd en mentale ruimte vrijmaken voor de 20% activiteiten die 80% van de waarde creëren.

Veel organisaties lopen vast omdat ze alles belangrijk vinden. High performance teams durven scherp te focussen op wat er écht toe doet voor klant, crew en resultaat.

Energie in = energie uit

Teamwork is geen foto, maar een proces. Energie in = energie uit: de energie die je níet in het team steekt, komt er ook niet uit. Een eenmalige teambuilding in Antwerpen of Gent verandert weinig als er geen vervolg is in de dagelijkse praktijk.

Daarom werken we bij 7KNOTS niet alleen aan vaardigheden, maar ook aan cohesie. Informele verbinding (elkaar kennen, vertrouwen, samen kunnen lachen) is geen luxe, maar een randvoorwaarde voor topprestaties in een VUCA-omgeving.

Wat zegt de wetenschap? Communicatiepatronen als sleutel

Onderzoek van MIT-professor Alex Pentland naar high performance teams toont aan dat het succes van een team niet in de eerste plaats wordt bepaald door intelligentie of individuele prestaties, maar door communicatiepatronen.

Pentland vat het scherp samen:

“The best way to build a great team is not to select individuals for their smarts or accomplishments but to learn how they communicate.”

We zien dat teams beter presteren wanneer:

• iedereen ongeveer evenveel aan het woord komt;
• communicatie energiek is en face-to-face plaatsvindt;
• teamleden elkaar leren kennen op een informele manier.

Dat sluit één-op-één aan bij wat we aan boord zien: teams die open, gelijkwaardig en actief communiceren, kunnen complexe manoeuvres veilig en snel uitvoeren, of het nu op de Noordzee, in Brussel of in een
internationale organisatie is.

Zeilen als serieuze speeltuin voor jouw team

Bij 7Knots brengen we teams uit België en Nederland naar het water om deze modellen in de praktijk te brengen. Geen simulatie, maar real life experience: wind, golven, tijdsdruk en echte beslissingen.

Een typische dag teamcoaching op zee bestaat uit:

• intake rond motivatie en verwachtingen (ME);
• oefeningen op het water met gerichte observatie en feedback (SEE & communicatie);
• experimenteren met rollen en taakverdeling aan boord (ROLE);
• een “high performance” leg waarin alles samenkomt (WE & outperforming);
• een debrief waarin we de vertaalslag maken naar de werkvloer (TRANSFER).

Zo verbinden we theorie (We by Me, VUCA, Pentland) met de praktijk.

Bronnen en verdere lectuur

Deze blog is geïnspireerd door en gebaseerd op verschillende wetenschappelijke en praktijkgerichte bronnen:

• Poortman, G.-J. (2019). We by Me – Teamwork begint bij jezelf.
  Een high performance teamwork-concept gebaseerd op 25 jaar oceaanzeilen en Volvo Ocean Race.
• Pentland, A. (2012). “The New Science of Building Great Teams”,
  Harvard Business Review. Onderzoek naar communicatiepatronen in succesvolle teams.
• VUCA-concept zoals beschreven door de U.S. Army War College en verder uitgewerkt in leiderschaps-
  en managementliteratuur (volatility, uncertainty, complexity, ambiguity).
• Diverse publicaties over zeilen als metafoor voor leiderschap, verandering en teamwork in organisaties.